Profilaktyka nowotworowa. Czy przed rakiem płuc można się ustrzec?

Rak płuc uważany jest za chorobę palaczy. Owszem, palenie wyrobów tytoniowych jest jednym z najważniejszych czynników ryzyka, ale nie jest jedynym. Co więcej, osoby które nigdy w życiu nie sięgnęły po papierosa, nie są stuprocentowo chronione przed zachorowaniem. Co zrobić, by zminimalizować to ryzyko, i czy przed rakiem płuc można się ustrzec?

Czynniki ryzyka nowotworu płuc

Aby móc zapobiec chorobie, trzeba najpierw wiedzieć, dlaczego nowotwory powstają. Wprawdzie nie są poznane wszystkie czynniki ryzyka, a badania nad rozwojem nowotworów wciąż trwają, można jednak wyróżnić kilka dobrze poznanych faktorów, znacznie zwiększających prawdopodobieństwo nowotworzenia komórek.

 

Do najważniejszych należy oczywiście palenie wyrobów tytoniowych pod każdą postacią – papierosów, cygar, cygaretek, fajki itp. Niebezpieczne jest zarówno aktywne palenie, jak i bierne. Duża część zachorowań wynika właśnie z biernego palenia, czyli częstego przebywania w towarzystwie osób palących, a efekty mogą ujawnić się po wielu latach. Dziecko, którego rodzice byli palaczami będzie w przyszłości predysponowane do rozwoju nowotworów. Jest to szczególnie niebezpieczne u małych dzieci i niemowląt, u których nawet niewielka ilość dymu tytoniowego będzie szkodliwa. Równie szkodliwe, co palenie bierne jest zawodowa ekspozycja na azbest i niektóre metale, krzemionkę oraz na promieniowanie jonizujące.

 

W kontekście ostatnich doniesień o złej jakości powietrza w miastach, do czynników ryzyka należy dodać również nadmierną ekspozycję na spaliny samochodowe oraz długotrwałe działanie smogu. O fatalnej jakości powietrza w dużych miastach, wspomina się coraz częściej, a naukowcy alarmują, by w okresach największego stężenia smogu nie wychodzić z domu. Smog jest odpowiedzialny nie tylko za raka płuc, ale również wiele innych chorób związanych z układem oddechowym.

 

Jednym z najważniejszych, choć jednocześnie najmniej poznanym czynnikiem są uwarunkowania genetyczne. Fakt iż tylko część palaczy i osób narażonych na inne faktory ryzyka choruje na raka, sugeruje, że ogromny wpływ na zachorowalność ma genetyka i podatność osobnicza. Skłonność może wynikać np. z polimorfizmu genów odpowiedzialnych za metabolizm substancji kancerogennych i naprawę DNA. Ryzyko to może być zwiększone również u osób przechodzących w przeszłości radioterapię klatki piersiowej oraz u osób chorujących na ziarnicę złośliwą Hodgkina.

 

Badania genetyczne wskazują, że mutacja A148T w genie CDKN2A zwiększa ryzyko raka płuc 2-krotnie. Mutacja tego genu predysponuje nie tylko do raka płuc, ale także czerniaka i raka trzustki. W przeciwieństwie jednak do nowotworów przekazywanych dziedzicznie (rak sutka, jajnika, jelita grubego itp.) nie ma jednoznacznych danych sugerujących, że ryzyko rozwoju raka płuc jest przekazywane „rodzinnie”. Wskazuje się raczej na przekazywanie genów, które odpowiedzialne są za usuwanie czynników rakotwórczych, co sprawia, że osoba jest bardziej lub mniej podatna na czynniki kancerogenne.

 

Jak się nie dać rakowi?

Pierwszym krokiem do zminimalizowania ryzyka nowotworu płuc będzie oczywiście całkowite rzucenie palenia papierosów i innych wyrobów tytoniowych oraz nie przebywanie w towarzystwie osób palących. Ważna jest również zmiana trybu życia na bardziej aktywny i modyfikacja nawyków żywieniowych. Zalecane jest duże spożycie tzw. antynowotworowych warzyw zawierających duże ilości fitozwiązków, flawonoidów i antyoksydantów, są to zwłaszcza: brokuły, kapusta, kalafior, brukselka. W prewencji raka płuc pomaga niewielkie spożycie kwasów omega-6 i omega-3, regularne spożywanie owoców oraz produktów bogatych w miedź, cynk i żelazo. Równocześnie zalecana jest aktywność fizyczna, która nie tylko zmniejsza ryzyko rozwoju nowotworów, ale też przyczynia się do ogólnej poprawy kondycji organizmu.

 

Naukowcy alarmują, że smog jest jednym z istotnych czynników kancerogennych, zwłaszcza cząsteczki PM2,5 oraz PM10, które wywołują choroby układu oddechowego. W Polsce normy dla pyłów PM10 ustalane są na 3 poziomach: dopuszczalnym 50 µg/m3, do informowania 200 µg/m3 oraz alarmowym – powyżej 300 µg/m3, i niestety coraz częściej poziom smogu w miastach przekracza stan alarmowy. Zaleca się wtedy pozostać w domu przy szczelnie zamkniętych oknach, a jeśli już zachodzi konieczność wyjścia na zewnątrz, warto zaopatrzyć się w specjalną maseczkę z filtrem. Mieszkańcy dużych miast coraz częściej decydują się na zakup oczyszczaczy, które filtrują powietrze wewnątrz mieszkania, a jednocześnie je nawilżają.

 

Wczesne wykrycie = duża szansa na wyleczenie

Nowotwory mogą rozwijać się u ludzi dbających o zdrowie i stroniących od kontaktu z kancerogenami. Odpowiedzialne są za to czynniki genetyczne, o których pisaliśmy powyżej. Dlatego, mimo iż nie można całkowicie uchronić się przed nowotworem, można odpowiednio szybko zareagować. Raka wykrytego we wczesnym stadium można skutecznie leczyć, a współczynnik przeżyć 5-letnich jest wysoki. Jednak, aby wcześnie wykryć raka, konieczne są regularne badania profilaktyczne. Warto też wykonać badania genetyczne w kierunku obecności mutacji A148T w genie CDKN2A.

 

Chociaż przed rakiem nie można się całkowicie uchronić, to jednak wystarczy nie palić, dbać o dietę bogatą w owoce i warzywa oraz być szczupłym, by ograniczyć ryzyko chorób przewlekłych, w tym nowotworów, o prawie 80%.